عبور از ناترازی انرژی در زمستان با تدوین برنامه جامع و اصلاح سبد سوخت قابل مدیریت است

مهراد عباد در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی  به استناد اظهارات محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور مبنی بر اینکه میزان کسری گاز در زمستان امسال با خارج شدن ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید گاز و بازگشت تنها ۹۵ میلیون مترمکعب، می‌تواند به حدود ۵۰۰ میلیون مترمکعب برسد، اظهار داشت: ناترازی کنونی فراتر از یک کمبود فصلی است و باید آن را در اشتباه بنیادین در چیدمان سبد سوخت در دهه های گذشته جست و جو کرد.

وی با بیان اینکه در دهه هفتاد با تصور نامحدود بودن منابع گاز کشور، طرح گازرسانی به منازل اجرایی شد، گفت: امروز با سهم بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصدی گاز در سبد انرژی، فرسودگی چاه‌ها، افت فشار و ناتوانی در تامین پایدار، راهی جز تغییر بنیادین استراتژی، حذف خام‌سوزی، استقرار پایش آنلاین برای مهار اتلاف ۲۰ درصدی و جایگزینی برق و سوخت‌های پاک نداریم.

عباد تاکید کرد: ناترازی در گاز حاصل خطای فاحش در تصمیم‌گیری و انتخاب استراتژی توسعه سبد انرژی کشور و نیز تاثیر تحریم‌های بین‌المللی در سال‌های اخیر که دسترسی به تجهیزات نوین را مسدود کرده است.

وی با یادآوری اینکه در دهه هفتاد تصمیم گرفته شد که سهم گاز از سبد انرژی کشور افزایش یابد و کل پهنه جغرافیایی کشور را پوشش دهد، افزود: اجرای این مگاپروژه دهه‌ها به طول انجامید تا اینکه در سال های گذشته اعلام شد به ۹۹ درصد مناطق کشور گازرسانی شده است.

این کارشناس انرژی یادآور شد: توسعه شبکه برق و گاز در کشور در حالی اجرایی شد که در بیشتر کشورهای پیشرفته فقط یکی از این دو انرژی را هم به صنایع و هم به منازل می‌رسانند زیرا هزینه‌های نگهداری، تعمیرات و خطرات ذاتی برق و گاز، بسیار هنگفتی را به دوش اقتصاد تحمیل می کند.

اثر تحریم و فرسودگی چاه‌ها بر توان تولید

این تحلیلگر حوزه انرژی به فقدان فناوری و سرمایه‌گذاری در صنعت گاز به دلیل تحریم ها اشاره کرد و گفت: با وجود برخورداری کشور از انواع میادین گازی، امکان بهره برداری با بهره وری بالا و صیانتی وجود ندارد زیرا به دلیل تحریم ها، فناوری های نوین بهره برداری در دسترس نیست.

عباد خاطر نشان کرد که عمده چاه‌های موجود گاز، وارد نیمه دوم عمر خود شده‌اند و به دلیل افت فشار و استفاده از ماشین‌آلات فرسوده، نرخ برداشت آنها کاهش چشمگیری یافته است و همین امر استفاده از فناوری های نوین برای فشارافزایی را بیشتر می کند.

وی افزود: امروزه در دنیا فناوری‌های مدرنی چون تزریق گازهای بی‌اثر به‌ویژه نیتروژن برای افزایش فشار درون‌چاهی و ازدیاد برداشت استفاده می‌شود که تحریم‌ها مانع ورود تجهیزات و فناوری آن به ایران شده است.

وی خاطر نشان کرد: در سال‌های گذشته میدان‌ها و ظرفیت‌های جدیدی در حوزه گاز در شمال کشور و در دریای خزر و همچنین مناطقی نظیر استان فارس کشف یا شناسایی شده، اما به دلیل ضعف مفرط سرمایه‌گذاری و فقر تجهیزات مدرن، امکان بهره‌برداری از آنها فراهم نیست.

وابستگی ۸۰ درصدی سبد انرژی کشور به گاز

این کارشناس انرژی با بیان اینکه حدود ۸۰ درصد سبد انرژی کشور وابسته به گاز طبیعی است، گفت: با توجه به حرکت جهان به سمت کاهش مصرف سوخت های فسیلی، بهتر است توسعه انرژی های تجدیدپذیر در ایران با سرعت بیشتری پیگیری شود.

عباد به اقدام دولت چهاردهم برای توسعه انرژی های نو و نیروگاههای خورشیدی اشاره کرد و افزود: برآوردها نشان می‌دهد این اقدامات تاکنون فقط حدود دو درصد به کل توان تولید برق کشور افزوده است و همچنان نیاز به توسعه بیشتر در این حوزه احساس می شود.

وی با یادآوری اینکه انتقال انرژی از طریق شبکه گاز نه فقط هزینه‌بر، بلکه به لحاظ ایمنی شهری اقدامی فوق‌العاده پرخطر است و منطق جهانی حکم می‌کند که حامل اصلی توزیع انرژی، جریان الکتریسیته باشد، ادامه داد: باید سهم نفت و گاز در سبد انرژی به‌طور مستمر و برنامه‌ریزی‌شده کاهش یابد و انرژی‌های نو جایگزی تا بتوان به حل ناترازی انرژی در کشور کمک کرد.

وی گفت: کشور نیازمند یک اتاق جنگ و مرکز فرماندهی واحد در حوزه انرژی است تا به صورت یکپارچه موضوع را پیگیری و تعارض منافع بین دستگاههای متولی را مدیریت کند.

فشار ناترازی بر دوش صنایع مادر و ارزآور سنگینی می کند

این کارشناس انرژی با تاکید بر اینکه صنایع پتروشیمی، فولاد و سیمان بیشترین آسیب اقتصادی را از ناترازی انرژی دیده اند، گفت: این صنایع بزرگ پیوند حیاتی با گاز دارند و بنابراین باید به طور مستمر گاز مورد نیاز آنها را تامین کرد اما در شرایط ناترازی، این صنایع در ردیف نخست قطع گاز قرار می گیرند.

عباد با یادآوری اینکه طبق قانون بهبود مستمر محیط کسب‌وکار، دولت مکلف است زیرساخت‌های بنیادین به‌ویژه انرژی را برای بخش خصوصی و صنایع مهیا کند، افزود: اگر گاز صنایع قطع شود، ظرفیت تولید متوقف می‌شود، ارزآوری کشور سقوط می‌کند و صادرات آسیب می‌بیند.

وی خاطر نشان کرد: در تمامی برنامه‌های توسعه، رشد تولید انرژی و ساخت نیروگاه‌ها و پالایشگاه‌ها قید شده بود اما به آن عمل نشد. ما در حال حاضر حدود ۱۳ پالایشگاه فعال داریم که بخش اعظم آنها متعلق به دهه‌های گذشته بوده و فقط ۲ یا سه واحد آنها در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، لذا راندمان این تاسیسات پایین و نیازمند نوسازی گسترده است.

وی با اشاره به ارزش‌افزوده از دست‌رفته گاز به دلیل خام سوزی آن در شبکه توزیع گاز اظهار داشت: در کنار مساله خام‌فروشی، سوزاندن گاز طبیعی در مشعل‌ها و بخاری‌ها تاراج منابع ملی به شمار می رود.

عباد یادآور شد: در میادین پارس جنوبی و سایر مخازن، عناصر فوق‌العاده باارزشی نظیر گاز هلیوم وجود دارد؛ در شرایطی که کشورهای همسایه نظیر قطر درآمدهای نجومی از صادرات هلیوم به دست می‌آورند، ما به طور جدی به این حوزه و زنجیره ارزش پرسود نداشتیم و فقط به سوزاندن آن اکتفا کرده ایم.

نظام تعرفه ها نیازمند بازنگری است

عباد گفت: اصلاح نظام تعرفه‌گذاری پلکانی در بخش خانگی تا اندازه‌ای در ترغیب خانوارهای کم‌مصرف و کم‌درآمد به دلیل رایگان شدن قبوض موثر واقع شد، اما این فرمول در صنعت جواب نمی‌دهد؛ چراکه صنعت وابسته به توان کارخانه، نیازمند مصرف مشخصی از انرژی است و فقط بهای انرژی برای آن جهش یافته است.

کارشناس بازار نفت و انرژی با اشاره به سیاست نادرست یارانه‌های گسترده در سالیان متمادی گفت: قیمت‌گذاری‌های دستوری و یارانه‌های کور گذشته آسیب بزرگی زده‌اند و اصلاح قیمت‌ها یک ضرورت است، اما این اصلاح یک‌شبه محقق نخواهد شد و باید در کنار رفع عیوب زیرساختی پیش برود. جالب اینکه اکنون بسیاری از فعالان بخش خصوصی آمادگی دارند گاز و برق را با نرخ‌های بالاتر خریداری کنند تا خط تولیدشان تعطیل نشود، اما دولت توان تحویل ندارد.

اتلاف گاز در شبکه مهار شود

این کارشناس انرژی در تشریح راهکارهای کوتاه‌مدت برای پشت سر گذاشتن زمستان گفت: از آنجا که در کوتاه‌مدت امکان افزایش ناگهانی ظرفیت عرضه یا مهار کامل تقاضا وجود ندارد، باید روی فرهنگ‌سازی و مصرف بهینه و همچنین رصد و مهار اتلاف شبکه تمرکز کرد.

وی با انتقاد از اینکه رصد آنلاین انرژی در کشور اعم از برق و گاز در کشور وجود ندارد، گفت: نبود شفافیت داده، بستر اتلاف گسترده و سرقت شبکه را فراهم کرده است.

عباد به تجربه مهار بحران در کشورهای صنعتی اشاره و اضافه کرد: کشور چین چند سال قبل در مواجهه با بحران انرژی، با راه‌اندازی فوری سامانه‌های رصد برخط و هوشمند، تمامی نشتی‌ها و تخلفات را در لحظه مهار کرد. در کشور ما برآوردها حاکی از اتلاف و پرتی حدود ۲۰ درصدی گاز است. کافی است به کوچه‌ها و خیابان‌ها دقت کنید؛ از هر ۱۰ خانه، اتصالات و کنتورهای چند خانه نشتی دارد یا لوله‌های زیرزمینی دچار فرسودگی‌ هستند که حجم نامرئی از سرمایه ملی را هدر می‌دهند.

جایگزینی هیدروژن در کوره صنایع و حل ریشه‌ای افت فشار

این تحلیلگر انرژی پیشنهاد کرد: یکی از راهکارهای بسیار مترقی برای صنایع بزرگ، جایگزینی هیدروژن با گاز طبیعی در کوره کارخانه‌های فولاد و سیمان است. این مدل علاوه بر رفع گلوگاه کمبود گاز، سوختی پاک، سبز و بدون آلایندگی است که ارزش صادراتی محصولات ایرانی به مقاصد حساس به کربن نظیر اتحادیه اروپا) را تضمین می‌کند.

وی درباره علت افت فشار گاز در فصول سرد توضیح داد: ما با ۲ سطح افت فشار روبه‌رو هستیم؛ یکی افت فشار درون چاه‌ها که مستلزم فناوری‌هایی همچون تزریق نیتروژن است اما علت دیگر افت فشار در نقاط انتهایی خطوط انتقال، مناطق کوهستانی و روستایی است.

عباد افزود: در ۲۰ سال اخیر، مناطق عملیاتی انتقال گاز کشور تقویت و توسعه نیافته و خطوط موازی متناسب با مصرف احداث نشده است؛ اما این اقدامات همگی مسکن مقطعی هستند و راهکار بنیادی و نجات‌بخش، ارتقای راندمان، حرکت به سمت جامعه کم‌کربن، بالابردن هوش سبز عمومی در مدیریت مصرف و خروج از چرخه معیوب مسکن‌های کوتاه‌مدت است.