دخالت‌های نظامی ابرقدرت‌ها ثبات بازار جهانی انرژی را به خطر انداخته است

احسان جنابی در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی  اعلام کرد: امنیت انرژی جهانی، مقوله‌ای چندوجهی و حیاتی است که به عنوان شالوده ثبات ملی، رفاه اقتصادی و ثبات بین‌المللی شناخته می‌شود. این مفهوم تنها به معنی دسترسی به منابع انرژی متمرکز نیست، بلکه دربرگیرنده موضوعاتی همچون اطمینان از دسترسی مطمئن، پایدار و مقرون‌به‌صرفه برای مصرف‌کنندگان در هر زمان است.

وی افزود: عوامل متعددی از جمله ریسک‌های ژئوپلیتیکی، اختلال در زنجیره تامین، نوسانات قیمت نفت و گاز، چالش‌های ناشی از تغییرات اقلیمی و آسیب‌پذیری‌های زیرساختی، موجب پیچیده‌تر شدن این حوزه می‌شود.

جنابی با یادآوری اینکه رشد فزاینده تقاضا برای انرژی در کنار گذار تدریجی به منابع پاک‌تر، ابعاد جدیدی به این دغدغه جهانی افزوده است، اظهار داشت: تامین امنیت انرژی تدوین استراتژی‌های منطقی، سرمایه‌گذاری‌های پایدار، انتقال فناوری و ایجاد تعادل میان ملاحظات اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی در سطوح ملی و بین‌المللی را بیش از گذشته ضروری کرده است.

امنیت انرژی جهانی نقش محوری در ثبات اقتصادی جهانی ایفا می کند

تحلیلگر بین‌المللی حوزه نفت و انرژی با بیان اینکه اهمیت امنیت انرژی جهانی، به عنوان یک مولفه استراتژیک در پایداری اقتصادهای بین‌المللی و ثبات بازارهای جهانی نفت خام و گاز طبیعی، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، تاکید کرد: هرگونه اختلال در زنجیره تامین، اعم از تنش‌های ژئوپلیتیکی، بی‌ثباتی منطقه‌ای، حوادث طبیعی یا حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی، می‌تواند به اختلال در عرضه، افزایش نااطمینانی و در نهایت، نوسانات شدید و جهش‌های قیمتی در حامل‌های انرژی مذکور منجر شود.

وی خاطرنشان کرد: علاوه بر این، تغییرات در الگوهای تقاضا ناشی از رشد اقتصادی، افزایش مهاجرت به شهرها و شهرنشینی، سیاست‌های زیست‌محیطی و پیشرفت‌های فناورانه نیز بر پویایی قیمت‌ها تاثیر می‌گذارد اما ریسک‌های امنیتی اغلب تاثیر آنی‌ و مخرب‌تری دارند. از این رو، تضمین امنیت انرژی از طریق تنوع‌بخشی به منابع، مسیرهای انتقال، سیاست‌زدایی بخش انرژی، گفتگوهای هدفمند تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان و تقویت همکاری‌های بین‌المللی، نقشی محوری در تعدیل نوسانات بازار و حفظ ثبات اقتصادی جهانی ایفا می‌کند.

جنابی با یادآوری اینکه منطقه خاورمیانه به دلیل برخورداری از عظیم‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت و گاز طبیعی جهان و همچنین قرار داشتن کشورهای مهم صادرکننده نفت، گاز طبیعی و گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) در آن، جایگاهی محوری و بی‌بدیل در تامین امنیت انرژی جهانی ایفا می‌کند، گفت: این منطقه نه فقط بخش قابل‌توجهی از عرضه جهانی نفت و گاز را تامین می‌کند، بلکه با داشتن مسیرهای حیاتی ترانزیت انرژی مانند تنگه هرمز، باب‌المندب، مالاکا به عاملی تعیین‌کننده در ثبات قیمت‌ها و دسترسی جهانی به منابع تبدیل شده است.

به عقیده وی، در چنین موقعیتی، هرگونه بی‌ثباتی سیاسی، تنش‌های منطقه‌ای یا اختلال در تولید و صادرات می‌تواند به نوسانات شدید بازار، افزایش قیمت‌ها و تهدید جدی امنیت عرضه منجر شود؛ بنابراین، مدیریت چالش‌های ژئوپلیتیک و تضمین جریان پایدار انرژی از خاورمیانه، همواره به عنوان یک اولویت راهبردی جهانی جلب‌توجه می‌کند.

سیاست‌های سلطه‌جویانه، امنیت انرژی جهانی را با مخاطره روبرو کرده است

تحلیلگر بین‌المللی حوزه نفت و انرژی دخالت‌های برخی اَبَرقدرت‌ها و تکیه بر یکجانبه‌گرایی و نظامی‌گری در منطقه خاورمیانه را موجب تاثیرگذاری مستقیم و عمیق بر امنیت انرژی جهانی برشمرد و گفت: این مداخلات بیشتر به بی‌ثباتی سیاسی، بی‌ثباتی در بازارهای انرژی و بروز بحران‌های انسانی در این منطقه استراتژیک و غنی از منابع هیدروکربوری منجر شده است.

وی با تاکید بر اینکه چنین شرایطی، امنیت عرضه نفت و گاز از مسیرهای حیاتی و گلوگاه‌های راهبردی را به مخاطره انداخته و پتانسیل بروز اختلال شدید در بازار جهانی انرژی را افزایش می‌دهد، افزود: نوسانات شدید و غیرقابل‌پیش‌بینی قیمت نفت و گاز، ناشی از نااطمینانی‌های ژئوپلیتیکی و ریسک‌های امنیتی، پیامد مستقیم این وضعیت است که بر اقتصاد کشورهای مصرف‌کننده و تولیدکننده تاثیر نامطلوبی می‌گذارد.

جنابی پیامدهای این مداخلات را فرامنطقه‌ای دانست که به شکل جدی ثبات بازارهای جهانی انرژی و قابلیت پیش‌بینی‌پذیری عرضه را به چالش کشیده است و بنابراین نیازمند به‌کارگیری رویکردهای پایدار و همه‌جانبه است.

ممانعت از سرمایه‌گذاری در انرژی، افزایش قیمت را به دنبال دارد

این تحلیلگر انرژی به ممانعت برخی اَبَرقدرت‌های سلطه‌گر از سرمایه‌گذاری کافی و به‌هنگام در کشورهای مهم صاحب ذخایر نفت و گاز اشاره کرد و اظهار داشت: این اقدام پیامدهای عمیق و چندجانبه‌ای بر امنیت انرژی جهانی دارد که غیرقابل‌انکار است زیرا نه فقط منجر به کاهش ظرفیت تولید و عرضه در بلندمدت می‌شود، بلکه با ایجاد نااطمینانی در بازار، نوسانات شدید قیمتی و افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی را در پی خواهد داشت.

وی یادآور شد: تضعیف توسعه زیرساخت‌ها و فناوری‌های مورد نیاز برای استخراج و فرآوری نفت و گاز، می‌تواند ضمن تشدید شکاف بین عرضه و تقاضا، وابستگی کشورها به منابع محدودتر و گران‌تر را افزایش دهد که این نیز به نوبه خود به تغییر موازنه قدرت و بروز تنش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی منجر می‌شود.

جنابی ادامه داد: در نتیجه، این سیاست‌ها به طور جدی امنیت عرضه، ثبات قیمت و قابلیت اطمینان سیستم انرژی جهانی را به مخاطره انداخته و چالش‌های بزرگی را در مسیر گذار انرژی و رسیدن به اهداف توسعه پایدار بویژه در حوزه انرژی ایجاد می کنند.

فناوری‌های پیشرفته در خدمت امنیت انرژی به کار گرفته شود

به عقیده این تحلیلگر بازار نفت و انرژی، انتقال فناوری‌های پیشرفته به کشورهای دارای ذخایر غنی نفت و گاز، می‌تواند نقشی محوری در تضمین امنیت انرژی جهان ایفا کند که این فرآیند با ارتقای بهره‌وری در اکتشاف، استخراج، فرآوری و انتقال منابع هیدروکربنی، ضمن کمک به افزایش ظرفیت عرضه، موجبات کاهش هدررفت انرژی و هزینه‌ها و دسترسی پایدارتر و مقرون‌به‌صرفه‌تر به انرژی را فراهم می‌سازد.

جنابی یادآور شد: به‌کارگیری فناوری‌های مدرن در کشورهای نفت‌خیز، همچنین موجب افزایش قابلیت اطمینان عملیاتی، بهبود استانداردهای ایمنی و کاهش اثرات زیست‌محیطی می‌شود که همگی برای ثبات بلندمدت بازار انرژی حیاتی هستند.

وی توضیح داد: این توانمندسازی فناورانه با ایجاد ظرفیت‌های بومی و تعدیل وابستگی به تخصص‌های خارجی در کشورهای نفت‌خیز، به تقویت استقلال انرژی این کشورها و در نتیجه، به پایداری عرضه جهانی کمک شایانی می‌کند؛ از همین رو انتقال هدفمند فناوری، رکن اساسی در راهبردهای جهانی برای تحقق آینده‌ای با امنیت انرژی پایدار و قابل‌ اتکا محسوب می‌شود.

بازار انرژی نیازمند درک متقابل میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان

این کارشناس انرژی گفت و گوهای مستمر میان کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده انرژی در چارچوب مجمع بین‌المللی انرژی (IEF) را یکی از راهها در ارتقای امنیت انرژی جهانی دانست و گفت: این تعاملات با فراهم آوردن بستری بی‌طرفانه برای تبادل نقطه‌نظرات و درک متقابل از پویایی‌های بازار، به کاهش نااطمینانی و نوسانات قیمتی کمک شایانی می‌کند.

به عقیده وی، این گفت‌وگوها امکان هماهنگی سیاست‌ها در زمینه‌هایی چون سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، توسعه فناوری‌های نوین و گذار انرژی را فراهم آورده و به ایجاد یک بازار انرژی پایدارتر و انعطاف‌پذیرتر می‌انجامد؛ بنابراین مجمع بین‌المللی انرژی با ترویج این تعاملات، نه فقط به ایجاد تعادل در عرضه و تقاضا کمک می‌کند، بلکه با تقویت درک متقابل تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان و ارتقای سطح همکاری‌های بین‌المللی، بنیان‌های امنیت انرژی پایدار را در سطح جهانی مستحکم می‌سازد.

جنابی ابتکار به اشتراک گذاری داده ها (JODI) را ابزاری محوری در تقویت امنیت انرژی جهانی قابل‌تامل دانست و اضافه کرد: این ابتکار با جمع‌آوری و انتشار منظم و دقیق داده‌های کلیدی نفت و گاز از کشورهای عضو مجمع بین‌المللی انرژی و ساماندهی آنها در یک بانک اطلاعاتی، در پی افزایش چشمگیر شفافیت بازار است.

وی خاطرنشان کرد: این شفافیت، نااطمینانی‌ها را کاهش داده و امکان تحلیل دقیق‌تر روند عرضه و تقاضا را فراهم می‌آورد و به سیاست‌گذاران، سرمایه‌گذاران و فعالان بازار دید مناسبی می‌دهد تا تصمیمات آگاهانه‌تر و مناسب‌تری اتخاذ کنند.

به گفته وی، دسترسی به داده‌های قابل‌اعتماد در مورد تولید، مصرف، ذخیره‌سازی، ظرفیت مازاد و تجارت، ثبات بازار را ارتقا می‌بخشد و ریسک نوسانات ناگهانی قیمت که می‌تواند امنیت انرژی را به مخاطره بیندازد را کاهش می‌دهد.

جنابی یکی دیگر از دستاوردهای به اشتراک گذاری داده های مشترک سازمان ها را کمک به ارتقای شفافیت و دسترسی به اطلاعات به عنوان رکن اساسی برای یک بازار انرژی جهانی پایدار و قابل‌پیش‌بینی برشمرد و افزود: بهره‌برداری مناسب و به دور از اعمال اهداف سودجویانه و یکجانبه‌گرایی برخی ابرقدرت‌ها در استفاده از داده‌های مندرج در JODI، کمک شایانی به شفافیت داده‌ها و به‌تبع آن، امنیت انرژی جهانی است.

سیاست های تبعیض آمیز به نفع امنیت انرژی جهانی نیست

تحلیلگر بازار نفت و انرژی اعمال سیاست‌های تبعیض‌آمیز در حوزه انرژی را دارای تاثیرات جبران‌ناپذیر و مخربی بر امنیت انرژی در سطوح ملی، منطقه‌ای و جهانی دانست زیرا به اعتقاد وی این سیاست‌ها با ایجاد اختلال در سازوکارهای بازار آزاد، به نفع برخی بازیگران و به ضرر دیگران عمل می‌کنند که این امر به تخصیص ناکارآمد منابع، کاهش انگیزه برای سرمایه‌گذاری‌های پایدار و بلندمدت در زیرساخت‌های انرژی و تضعیف نوآوری منجر می‌شود.

وی اذعان داشت: نتیجه این تبعیض، افزایش آسیب‌پذیری زنجیره‌های تامین انرژی، کاهش تنوع منابع و مسیرهای انتقال و در نهایت تضعیف تاب‌آوری سیستم در برابر شوک‌های ناگهانی است.

جنابی تاکید کرد: علاوه بر این، سیاست‌های تبعیض‌آمیز می‌توانند به تشدید رقابت‌های ژئوپلیتیکی، ایجاد بی‌اعتمادی میان کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده و حتی بروز مناقشات منجر شوند که همگی به بی‌ثباتی در بازارهای انرژی دامن می‌زنند. در مجموع، اعمال چنین سیاست‌هایی به جای تقویت همکاری و ثبات، بنیان‌های امنیت انرژی را فرسوده کرده و چشم‌انداز پایداری و دسترسی عادلانه به انرژی را تیره و تار می‌کند.

به گفته این تحلیلگر انرژی، تحقق موفقیت‌آمیز امنیت انرژی جهانی از یک سو و ترویج فزاینده آن از سوی دیگر، مستلزم اتخاذ راهبردهای عاری از سیاست‌های تبعیض‌آمیز و بیطرفانه، قابل‌اجرا در سطوح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی است.

وی توضیح داد: در گام نخست، اطمینان از وجود تقاضای پایدار، تنوع‌بخشی به سبد انرژی شامل بهره‌برداری از گاز طبیعی به عنوان سوخت پاک در دوران گذار، توسعه معقول و مقرون‌به‌صرفه منابع تجدیدپذیر و انرژی هسته‌ای از اهمیت حیاتی برخوردار است.

جنابی اعلام کرد: سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی مقاوم و هوشمند، از جمله شبکه‌های انتقال و توزیع مدرن و ذخیره‌سازی انرژی، در کنار توسعه فناوری‌های نوین برای افزایش بهره‌وری و کاهش هدررفت انرژی، از ارکان اصلی این راهبرد، حتی برای کشورهای صاحب ذخایر نفت و گاز، محسوب می‌شود.

وی افزود: همکاری‌های بین‌المللی برای ایجاد بازارهای انرژی شفاف و باثبات، تبادل دانش و فناوری و اجتناب از سیاسی کردن بخش انرژی به منظور جلوگیری از نوسانات قیمت و تهدیدات ژئوپلیتیکی، نقشی محوری ایفا می‌کند. بنابراین، رویکردی جامع و هم‌افزا که شامل نوآوری فناورانه، سیاست‌گذاری هوشمند و همکاری‌های گسترده جهانی باشد، مسیر را برای دستیابی به امنیت انرژی پایدار و فراگیر برای هر دو گروه تولیدکننده و مصرف‌کننده هموار می‌سازد.

جنابی یادآور شد: درک نقش امنیت انرژی در ثبات قیمت‌های انرژی، به‌ویژه نفت خام، نیازمند نگاهی چندلایه است تا به طور همطمان ساختار عرضه و تقاضا، پویایی‌های ژئوپلیتیک، معماری نهادی حکمرانی انرژی و روان‌شناسی بازار را در نظر بگیرد.

وی با تاکید بر اینکه امنیت انرژی فقط یک کالای عمومی نیست که در شرایط بحران فعال شود، بلکه یک زیرساخت نامرئی است که در پس‌زمینه هر معامله نفتی، انتظارات و رفتار بازیگران را شکل می‌دهد، گفت: بدون این زیرساخت، قیمت‌های نفت خام نه فقط نوسان‌پذیر، بلکه غیرقابل‌پیش‌بینی و آسیب‌پذیر در برابر شوک‌های خارجی خواهند بود.

وی خاطرنشان کرد: امنیت انرژی و سرمایه‌گذاری، دو روی یک سکه هستند. سرمایه‌گذاری به‌هنگام، امنیت انرژی فردا را می‌سازد و امنیت انرژی، سرمایه‌گذاری امروز را ممکن می‌کند؛ بنابراین بدون این رابطه دیالکتیک، جهان و به عبارتی هر ۲ گروه تولیدکننده و مصرف‌کننده در چرخه‌ای از بحران‌های مکرر انرژی گرفتار خواهند شد.