خورشیدی شدن روستاها؛ راهی برای تأمین برق و ایجاد درآمد پایدار

ایران با بهره‌گیری از تابش خورشید در بیش از ۸۰ درصد خاک کشور و برخورداری از پتانسیل بالای باد، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی دارد. براساس آخرین توضیحات ارائه‌شده از سوی مسئولان، تا پایان شهریورماه ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر به ۶۰۰۰ مگاوات رسیده است.

برنامه‌های توسعه‌ای وزارت نیرو نشان می‌دهد ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر تا پایان سال ۱۴۰۵ به ۱۲ هزار مگاوات خواهد رسید؛ ظرفیتی که بخشی از آن می‌تواند از طریق توسعه نیروگاه‌های کوچک و متوسط در مناطق روستایی، عشایری و کم‌برخوردار محقق شود.

از سوی دیگر، براساس آخرین آمار و اطلاعات رسمی نهادهای مرتبط، سال‌هاست مهاجرت از روستاها به سمت کلان‌شهرها ادامه دارد که یکی از دلایل اصلی این مهاجرت، کمبود اشتغال یا نبود تولید پایدار در روستاها اعلام شده است. در چنین شرایطی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در روستاها می‌تواند علاوه بر پاسخ به بخشی از نیاز انرژی، زمینه‌ای برای ایجاد فعالیت‌های اقتصادی جدید در این مناطق فراهم کند. با هماهنگی دستگاه‌های مرتبط در وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و نهادهای حمایتی، حمایت لازم برای تولید در روستاها فراهم خواهد شد.

تجربه چند سال گذشته نشان داده است هر جا نیروگاه خورشیدی در روستاها نصب شده، علاوه بر ایجاد شغل پایدار برای خانواده‌ها، امکان تولید و توسعه صنایع غذایی و محصولات مرتبط در استان نیز فراهم شده است.

تولید برق در کنار مصرف راهکاری برای کاهش فشار بر شبکه

با استفاده از ظرفیت‌های موجود برای تولید برق خورشیدی، خانواده‌ها و روستاها می‌توانند بخشی از نیاز خود را از این طریق تأمین کنند، بدون اینکه فشار مضاعفی به شبکه سراسری وارد شود. این اقدام شامل بهره‌گیری از پشت‌بام‌ها و زمین‌های موجود و همچنین همکاری با سرمایه‌گذاران خواهد بود تا پروژه‌ها به صورت عملیاتی و با هزینه کمتر اجرا شوند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد توسعه تجدیدپذیرها در منتهی‌الیه شبکه برق، علاوه بر بهبود کیفیت انرژی، به ایجاد درآمد پایدار برای خانوارهای کم‌برخوردار منجر می‌شود؛ چراکه روستاهای دورافتاده معمولاً در انتهای شبکه سراسری قرار دارند و نوسانات کیفیت و کمیت برق در این مناطق بیشتر است.

بر همین اساس، رویکرد دولت طی سال‌های گذشته بر این بوده که تولیدکننده و مصرف‌کننده در این نقاط به یکدیگر نزدیک شوند تا عدالت انرژی در حد معقولی برقرار شود.

از دیگر مزیت‌های توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در روستاهای دورافتاده این است که استقرار این نیروگاه‌ها در انتهای شبکه می‌تواند موجب افزایش عرضه برق و بهبود شرایط بهره‌برداری برای ساکنان شود. همچنین توسعه تجدیدپذیرها متناسب با اقلیم و زیرساخت هر منطقه، پایدارترین الگوی تأمین انرژی در روستاها است. دسترسی به برق، ایجاد اشتغال و درآمد پایدار از مؤلفه‌های توسعه پایدار است و در کشور ما نیز نتایج موفقی ثبت شده است.

نیروگاه‌های خورشیدی روستایی تا سقف سه مگاوات

در همین راستا، اخیراً مهدی حسینی – مدیرکل دفتر برنامه، بودجه و تنظیم مقررات ساتبا – با اشاره به ابلاغ «آیین‌نامه راهبری توسعه نیروگاه‌های مناطق هدف شامل تجدیدپذیر روستایی، عشایری و کم‌برخوردار تا سقف سه مگاوات»، گفته که این آیین‌نامه با ایجاد چارچوبی مشخص برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی تا سقف سه مگاوات در مناطق هدف، صرفاً به معنای افزایش ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر نیست، بلکه ابزاری برای تحقق توسعه متوازن، ارتقای امنیت و تاب‌آوری انرژی، تقویت اقتصاد محلی و افزایش بهره‌وری در سطح اقتصاد ملی است.

به گفته وی، با هدایت و تبدیل سرمایه‌های خرد محلی در سراسر کشور به سرمایه‌گذاری‌های مولد در مناطق روستایی، عشایری و کم‌برخوردار، ظرفیت‌های اقتصادی این مناطق فعال شده و بخشی از منافع حاصل از توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر به صورت مستقیم در اقتصاد محلی و زنجیره ارزش ملی جریان پیدا می‌کند.

حسینی با اشاره به سازوکارهای حمایتی این آیین‌نامه گفته که تأمین مالی طرح‌ها از محل منابع پیش‌بینی‌شده در آیین‌نامه، شامل منابع حساب پیشرفت و عدالت و نیز منابع ریالی صندوق توسعه ملی و همچنین ظرفیت گواهی‌های صرفه‌جویی انرژی ـ پیش‌بینی‌شده در برنامه هفتم پیشرفت ـ انجام می‌شود.

به گفته وی، برای پروژه‌های پیشران از جمله ریزشبکه‌ها، سامانه‌های هیبریدی و ذخیره‌سازهای انرژی خورشیدی نیز مشوق‌هایی در نظر گرفته شده است. اجرای این طرح‌ها در چارچوب طرح ملی روشنا،  در کنار توسعه ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر می‌تواند به توزیع متوازن‌تر منافع حاصل از توسعه انرژی‌های پاک، تقویت اقتصاد محلی و استفاده از ظرفیت‌های مناطق کمتر برخوردار کشور کمک کند.

کاهش تلفات شبکه و افزایش تاب‌آوری

توسعه سامانه‌های خورشیدی مقیاس کوچک علاوه بر تولید برق پاک، نقش مهمی در کاهش تلفات شبکه توزیع برق دارد و از منظر پدافند غیرعامل نیز یکی از راهکارهای مؤثر افزایش تاب‌آوری شبکه برق کشور به شمار می‌رود. همچنین از جمله محورهای مهم توسعه مشارکت مردمی در صنعت برق محسوب می شود و اجرای این آیین‌نامه می‌تواند گام مهمی در جهت عملیاتی شدن این رویکرد و استفاده از ظرفیت سرمایه‌های خرد و محلی در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر کشور باشد.

در این میان، بهره‌گیری از ظرفیت پشت‌بام منازل، زمین‌های موجود و همچنین ظرفیت شهرک‌ها و انشعاب‌های صنعتی، امکان مشارکت طیف گسترده‌ای از متقاضیان را در توسعه نیروگاه‌های خورشیدی فراهم می‌کند. بر این اساس، فرایند اخذ مجوز و احداث نیروگاه خورشیدی خانگی از طریق سامانه مهرسان انجام می‌شود. به عبارتی، اگر امروز یک متقاضی، چه در شهر و چه در روستا، بخواهد روی پشت‌بام منزل خود، حیاط یا در یک انشعاب صنعتی و شهرک‌های صنعتی نیروگاه خورشیدی احداث کند، سامانه‌ای تحت عنوان سامانه مهرسان معرفی شده است که امکان ثبت‌نام و پیگیری فرایند را برای همه فراهم می‌کند.

برآیند این رویکرد آن است که توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در کنار افزایش ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر، می‌تواند در مناطق روستایی و کم‌برخوردار به ایجاد اشتغال، شکل‌گیری درآمد پایدار، تقویت اقتصاد محلی، کاهش تلفات شبکه و بهبود دسترسی به انرژی کمک کند؛ موضوعی که با توجه به برنامه افزایش ظرفیت تجدیدپذیرهای کشور تا ۱۲ هزار مگاوات در پایان سال ۱۴۰۵، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.